MUSİKİNİN KUDRETİ

 

Musikinin sihirli bir cazibesi vardır; bunu çocukluğumuzdan beri biliriz. Kitaplarda okuduk, anlatılan masallardan öğrendik. Orphe ve onun gibi başka birçok kahramanların, üstünlüklerini, sadece musikinin kudretine borçlu olduklarına inancımız vardır. 

Birkaç sene evvel, bir dostum bana, Kral Midas’ın hikayesini andıran (fakat ne kadar da ulvi, ne kadar daha güzel) bir masal anlattı: 

“Bir gün Hazreti Peygamber, Hazreti Ali’yi yanına çağırtmış ve kendisine bir sır tevdi etmiş. Hazreti Ali, bu sırrı, bu muazzam hediyeyi, sadece kendi nefsine inhisar ettirmemek için dayanamayıp, onu toprağa fısıldamış. O anda, topraktan kamışlar fışkırmış. Bir gün, bir çoban bu kamışlardan birini kesip bir ney yapmış. İşte, neyden çıkan ses, Hazreti Ali tarafından nakledilen sırrın sesi imiş...” İnsanların, musikinin menbalarını böyle yüksek, böyle erişilmez şeylerde aramaları, musikinin kudsiyeti ve kudreti hakkında, inkar edilemez bir delil teşkil eder. Bunları bildiğim halde, bizzat şahit olduğum bir hadise beni hayretlere düşürdüğü kadar, kanaatimi de takviye etti. 

Bir akşam, Ankara’da, iki üç ahbapla birlikte, bazı muhitlerce meşhur olan bir köfteciye gitmiştik. Ufacık bir dükkan. Müşteriler, doğrusu, “salon sosyetesi mensubini”nden değil. Bir aralık, daha evvel o semtteki bir meyhanede gürültü çıkarmış olan bir sporcumuz hakkında fikirler yürütülmeye başlandı. Çok geçmeden münakaşa alevlendi, müşteriler birbirlerine sövüp saymağa başladılar. Bir an, hayatımın tehlikede olduğunu hissettim, zira kafalar dumanlı ve yer daracıktı. Tam o sırada bir ses yükseldi. Gazel okuyan bir ses. Müşterilerden birinin sesi. Bu ses güzel miydi? Zannetmem. Buna rağmen, esrarengiz bir kuvvetin tesiriyle, münakaşa kesiliverdi, çirkin sesler söndü, küfürler, iğrenç simalar, hayvani, vahşi bakışlar yok oluverdi. Birkaç saniye evvel, en iptidai sevki tabiilere kapılmış olan bu küçük cemiyet, bir anda, en medeni en hassas bir dinleyici kitlesi halini alıverdi.; böylece de belki bir facia önlenmiş oldu! Bu küçük hadisenin takdirini dünyayı idare edenlere bırakıyorum. 

Bence, muhakkak olan şey şudur: “musiki sesi, top, mitralyöz, bomba seslerini susturacak kadar kuvvetlidir!”

 

S.O.S.

 

Yirmi beş sene evvel bir gün, bir dost evinde, bir adama tesadüf etmiştim. Söz sırasında bana musikiyi sevmediğini söylemişti. Hayret etmiştim. Zamanla hayretim koku ve endişe halini aldı. Zira, o zat gibi musikiyi sevmeyenler kim bilir ne kadar çoktur? Fakat musikiyi sevmemek ne demektir?... 

Dünyada gökyüzü var, yıldızlar var, güneş, çiçek ve arılar var, mehtap var, yağmur ve rüzgar ve denizin dalgaları var, dağlar var, çöller ve serab var, bütün hayvanat var (bilhassa kuşlar!), ormanlar var. 

İnsanlar var, duygu var, neşe ve ızdırap, aşk, nefret ve merhamet var, sürat zevki, sükunet, hiddet var, muhayyile, sükut, tefekkür, iman, ölüm var, Allah var. Ve, işte bütün bunların varlığını bize en müstesna , en ulvi bir tarzda hissettiren musiki var! Onu sevmemek, onun lezzetinden mahrum olmak, sayılan nimetleri adeta inkar etmek demektir. Zira, musikiyi sevmeyen, edebiyatı, şiiri, resmi, mimariyi hiçbir sanatı sevemez! İlimleri sevemez. Allah’ın ve insanların eserlerini sevemez, hayatı, diriliği, yaşayanı sevemez! 

“Cihanın dört köşesine musiki sesini yayıp zavallı insaniyeti kurtarınız!” İşte, bence dünyanın her tarafındann, her duvarına kocaman yazılarla yazılması icab eden bir söz!

 

KONSERVATUVAR HATIRALARIM 

Mayıs 1976 tarihli aylık Orkestra dergisinden

 

Başlamadan önce bir nokta üzerinde durmak istiyorum. Konservatuvarın ilk açılışındaki ismi, Darülelhan’dı.  Darülelhan, arapça bir kelimedir ve lahinler evi demektir. Lahinler de melodiler demektir. Yani melodiler evi  manasına gelen gayet şairane bir isim. Darülelhan, sazende ve hanendelerden mürekkep bir heyet olarak Şehzadebaşındaki Letafet apartmanında bulunurdu ve zannediyorum ki bazı müzikseverler tarafından himaye ediliyordu. Yani resmi bir müessese değildi. 

1923 de, Paris’de talebelik devresini henüz bitirmiştim, bir telgraf aldım. Bu telgraf, hayatımın bir dönüm noktası oldu. Leşhur romancımız Halit Ziya Uşaklıgil, bu telgrafında şöyle diyordu : “Darülelhan heyetine garp musikisi  ilave edildi, size piyano ve kompozisyon hocalığı verildi, bir an evvel İstanbul’a geliniz.” Ben 19 yaşımda idim. Sevinçten çılgına döndüm, dünyalar benim oldu. Gözlerime adeta inanamıyordum. Halit Ziya bey o zaman  Şehremaneti’nde – şimdiki Belediye-encümen reisi idi : O zamanın valisi de Haydar beydi.

 

Paris’teki hocalarıma bu telgrafı gösterir göstermez, büyük bir tepki ile karşılaştım, “19 yaşındaki bir genç kendisini pedagojiye veremez, senin önünde bütün bir meslek hayatı var, buna müsaade edemeyiz” dediler. Madame Long, buna engel olmak isteyenlerin başında idi. Ayrıca Raoul Laparra, Fransa’da, Nice şehrinde bulunan rahmetli pederime bir mektup yazdı,  kendisini ikaz etti, beni kurtarması gerektiğini söyledi. Ben hiçbirini dinlemedim, trene atlayıp İstanbul’a geldim. Geldiğimde, Darülelhan, saz heyeti olarak, Letafet apartmanından çıkıp,  Şehzadebaşında, bir sokağın içinde, büyücek ahşap bir konağa yerleşmişti. Bu saz heyetinde, o zamanın meşhur musikişinasları, faraza, Rauf Yekta bey, hafız Ahmet efendi, Zekai Dede’nin oğlu, Udi Sedat bey, kemani Reşat bey, hanende Zeyra Hanım (Arap Zehra) vardı. Bunların hepsi de merhum oldular.

 

Garp kısmına gelince, müessesenin başında Musa Sürayya vardı. Onun yanında, müdür muavini olarak Yusuf Ziya Demirci vardı. Sonra, Allah rahmet eylesin, katip Selahattin bey, piyano hocası Macar Geza von Heggeyi, piyano ve armoni hocası Edgar Manas efendi, keman hocası Braun, İtalyan bestecisi, piyanist Radeglia, keman hocası rahmetli Ekrem Tektaş, keman hocası  Zeki Ün, piyano hocası Nezihe hanım, bir de Allah selamet versin, benim ağabeyimdir, kendisi duymasın söylediğimi, o dana gençtir , benim gibi,  Muhiddin  Sadak.

 

Darülelhan’a geldiğimden, manzara çok calibi dikkatti. Talebeler daha çok hanımlardan mürekkepti, bütün konservatuvarlarda olduğu gibi. Fakat bizdeki hanımlar, çarşaflı hanımlardı. Konservatuvara gelinceye kadar peçeleri inikti, binaya girdikten sonra peçelerini açarlardı. Ve  validem yaşındaki hanımlara armoni dersi verirdim.  Hiç unutmam, bir gün derse gitmek üzere idim, sofada bir hanım, beni yakaladı. Altın gözlüklü bir hanımdı. “Evladım, dedi, burada armoni midir, nedir bir ders verilecekmiş, hangi sınıfta verilecek, ben onu takip etmeliymişim.”  İşte talebelerim böyleydi. Ama aralarında genç hanımlar da vardı, hatta, çok  istıdadı olanlar da vardı.

 

Bir buçuk, iki sene sonra rahmetli Asal kardeşler Viyana’dan geldiler : Seyfettin ve Sezai. Seyfettin keman, Sezai de viyolonsel hocalığına alındı. Bir müddet sonra Berlin’de viyolonsel tahsil eden mesut Cemil geldi. O bir yandan babası meşhur tanburi Cemil gibi tanbur çalar, bir yandan da  viyolonsel. Müziğe büyük istidadı vardı. Bütün arkadaşların, Ekrem Tekdaş olsun, Muhiddin Sadak olsun, Mesut olsun, müzikte büyük değerleri vardı.  Bir iki sene sonra, çok kıymetli bir arkadaşımız daha geldi. Ali Sesin, fevkalade bir viyolonistti, Carl Flesch’in talebesiydi. Bir de Almanya’da soprano Nimet Vahit geldi. O da şan hocalığına alındı.

 

1924 veya 25 senelerinde kimin teşvikiyle bilmiyorum, belki Vali Haydar beyin teşvikiyle, Hükümet bir müsabaka açtı.  Daha doğrusu, Avrupa’ya, müzik tahsiline talebe yollama müsabakası. Jüriyi, yukarıda isimlerini saydığım arkadaşlarım ve ben meydana getirmiştik. O müsabakayı, Hasan Ferit Alnar, Ulvi Cemal Erkin ve Cezmi Eriç adında da bir genç, bir de Afif Köprülü kazandılar. Hasan Ferit Alnar Viyana’ya, Afif Köprülü Almanya’ya diğerleri Fransa’ya gönderildiler.

 

Sene 1926, yaz aylarında, Ankara’dan bir davet geldi. Müdür Musa Süreyya beye ve bana. Daveti Maarif Vekili Necati bey yapıyordu. Maarif Vekaleti bir encümen kurmuş, Sanayi Nefise Encümeni, sanat meseleleri görüşülecekti. Bu encümende kimler vardı : Reis olarak, rahmetli ressam Namık  İsmail (Namık İsmail o zaman Güzel Sanatlar Akademisi Müdürü idi), Çallı İbrahim (  O da Güzel Sanatlar Akademisinde hoca idi), İstunbul müzeleri Müdürü Halil Etem bey, İsmail Hakkı bey, mimar Kemalettin bey, (Dördüncü Vakf hanı yapan). Biz, Musa Süreyya beyle bir layiha hazırladık ve Encümene sunduk. Bu, tarihi bir bir layihadır. Darülelhan isminin kaldırılmasını onun yerine Konservatuvar isminin kullanılmasını, ayrıca Maarife bağlı bütün mekteplerde müzik tahsilinin eski tarz usulleriyle, yani yegah, dügah, segah, dümteka dümtek tabirleriyle değil, solmizasyon denilen usulle, yani do re mi fa sol tabiriyle yapılmasını teklif ettik. Bu teklifimiz kabul edildi ve o günden itibaren Darülelhan ismi kalktı,  yerine Konservatuvar ismi alındı, Türk müziği tedrisatına son verildi, onun yerine eski sanat musikimizi notaya almak ve doğru olarak icra etmek üzere bir icra heyeti kuruldu. Bu topluluğun ismi de Türk müziği icra heyeti oldu.

 

Mekteplerde vazife alan arkadaşlarımız sayesinde solmizasyon sistemi süratle gelişti. Muhiddin Sadak, Seyfettin Asal ve Sezai Asal Galatasaray Lisesinde, Ekrem Tektaş İstanbul Lisesinde, Radeglia ve Manas efendi yabancı mekteplerde müzik dersi verirlerdi.

 

1924 senesinden itibaren yukarıda isimlerini saydığım arkadaşlarımla Şehzadebaşındaki konakta oda müziği konserleri vermeğe başladık. İlgi o kadar çoktu ki, gelen dinleyicilerden binanın yıkılmasından korkuldu. Bin sene sonra, konserlerimiz için daha büyük bir salon aramak mecburiyetinde  kaldık.  Union Française  yöneticileri, salonlarını konserlerimize açtılar. Union Française, esasen bir konser salonu idi. Musiki Humayun, ki  1923 den sonra Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası olmuştur.  Saray dışındaki konserlerini burada verirdi. Musikii Humayun, Yıldız Sarayına bağlıydı, şefi Zeki beydi. Bu bakımdan Unuin Française salonuna halk gitmeye alışkındı. Bizim oda müziği konserlerimiz oraya geçince büyük rağbet gördü. Konserlerimizde çoğu zaman halk yer bulamıyor, ayakta dinliyordu. Bu konserler üç sezon devam etti.

 

Bu arada İstanbul Belediye Konservatuvarı, inanılmaz bir süratle inkişaf etti. Bugün birçok tanınmış kompozitörlerimiz, müzisyenlerimiz, o konservatuvarda tahsil görmüştür. Mesela benim talebelerim arasında, Necil Kazım Akses, İlhan Usmanbaş da vardı. Ve o kadar inkişaf etti ki, vali Muhiddin Üstündağ, Şehzadebaşındaki binadan bir an evvel çıkmamız gerektiğini anladı. Ayrıca, Konservatuvara bir istikamet vermek için Viyana’dan Joseph Marx’ı davet etti. Marx yanılmıyorsam, iki ya da üç sene üst üste geldi ve her seferinde bir, bir buçuk ay kaldı. Tabii basmakalıp şeyler söyledi. Yapmış olduğu en büyük hizmet, bizi Şehzadebaşındaki binadan çıkartıp, Tepebaşındaki  köşe yapan binaya  getirmesidir.

O zamanlar, rahmetli Seyfettin Asal, konservatuvar talebelerinden müteşekkil bir orkestra vücuda getirdi. Bu arada rahmetli Hulusi Öktem, Belediye’den gerekli bütçeyi çıkararak Şehir Bandosu’nu kurdu. Biz, Konservatuvarda bir yatılı kısmın kurulması ihtiyacını hissettik.  Bu, başka memleketlerde pek geleneğe uygun değildir.

Konservatuvarlar nihani mekteplerdir. Bizdeki yatılı kısmında yalnız nefesli sazlar vardı. Ankara’ya gitmemiş bazı nefesli saz sanatkarları, talebe yetiştirmeleri için Konservatuvara alındı. Yetiştirildi. Bandomuz evvela  marşlar çalardı. Sonradan, yavaş yavaş potpuriler de çalmağa başladı. Bir süre sonra da muntazam olarak parklarda, açık yerlerde konserler vermeye başladı. Bu, Hulusi Öktem’in vefatına kadar devam etti.  Hulusi Öktem’in önemli bir hizmeti de, benimle beraber Theodor Dubois’in armoni kitabını tecrübe etmiş olmasıdır. Bu kitap bugün maalesef bulunmuyor. Gayet kıymetli bir matah oldu.

 Hulusi Öktem’in vefatından sonra Bando şefliğine rahmetli Cemil bey getirildi. Cemil bey harikülade bir klarnetistti. Esasen klarinet mektebi çok iyi idi. Cemil bey ve onun gibi rahmetli Saffet bey, Veli bey, 1938, 39 ve 40 senelerine kadar Ankara  Radyosu müdürü idi. Gayet kıymetli bir insan ve müzisyendi. Bir müddet, ölümünden  bir süre önce, İstanbul Radyosunda da çalıştı.

Konserlerimize gelince : 

İlk trio’muzu, rahmetli Ekrem Tekdaş, Muhiddin Sadak ve ben meydana getirdik. Zannederim 1924 de başladık. Bazen topluluğumuza Goldenberg adında bir viyolacı da katılırdı. Ali Sezin İstanbul’a geldikten sonra, Ekrem Tekdaş yerini ona verdi ve ilk kuartetimiz kuruldu : Birinci keman Ali Sezin, ikinci keman Ekrem Tektaş, viyola Golderberg, viyolonsel Muhiddin Sadak, Ben piyano ile katılırdım ve kentetler çalardık. Viyolonsel partisini zaman zaman Mesut Cemil de çalardı. Hatta bazen iki viyolonselli eserler de çalardık.

 

Atatürk İstanbul’a gelirken karşılayanlar arasında biz de vardık. Biz, Gül Nihal vapuru ile İzmit’e gittik. Gazi İzmit’e geldi ve Reşit Paşa vapuruna yerleşti.  Hazırlanan program gereğince biz, Cesar Franck kentetinin birinci bölümünü çaldık.

 

Trio’muza gelince : Union Français konserleri sırasında, Seyfettin Asal ve Sezai Asal ile birlikte kurduğumuz trio’ya Türk Trio’su adını koyduk. Bu trio ile çok sayıda konserler verdik. Emprezaryoluğumuzu Arditi yapardı.  Arditi, çok önemli bir  şahıstı. İstanbul’a çok meşhur artistler getirirdi. Trio konserlerimizi o organize ederdi. Arditi 1938 de çok mühim bir  teşebbüs yaptı.  Bir gün bana geldi ve dedi ki : “ Alfred Cortot İstanbul’a gelecek. Ancak bir şartı  var. Cemal Reşid idaresindeki bir orkestra eşliğinde iki konçerto çalacak. Biri Schumann, biri Chpin fa minör.”

 

 Cortot’yu ben çok daha  eskiden tanırdım. 1931 de, Paris’te kurmuş olduğu Ecole Normale de Musique’de enfes bir orkestra vardı. Cortot bu orkestra için  benden bir eser istemişti. Enstantaneler’i yazdım ve verdim. Eser 1931 de çalındı. Dördüncü kısmındaki piyano partisini, Contat benim çalmamı istedi. Paris’e  gittim ve çaldım. O sıralarda Pasdeloup orkestrası da Karagöz senfonimi çaldı.  Konseri ben idare ettim.  Cortot’nun  idare  tetiği ve Enstantaneleri’in çalındığı  konserin antrakt’ında, bulunduğum odanın kapısı açıldı, uzun boylu bir adam girdi. Önden, Cenecre konservatuvarında sınıf arkadaşım Marika Pappioanu girdi. Sarmaş dolaş olduk, arkadan uzun boylu zat girdi. Marika Pappaioanu takdim etti : Dimitri Mitropulos. Ne kadar enterasan ! Ertesi sene, Paris’te Salle  Pleyel’de benim Konçerto Kromatik’imi Mitropulos idare etti, piyano partisini ben çaldım. Konseri veren orkestra da, Paris Senfoni Orkestrası.

 

İşte Cortot İstanbul’a davet olununca benim idaremdeki bir orkestra ile iki konçerto çalmak istemiş. Şunu da ilave edeyim. Arditi’nin İstanbul’a getirdiği artistler arasında Sauer, heifetz gibi virtüozlar vardı.  Cortot’nun istediği orkestrayı konservatuvar talebe ve hocalarından  kurduk . O orkestrada calanlar arasında Ali Sezin, İskender Ardan, Harutyum Hanesyan,  Yenof Kavafyan Muhiddin Sadak da vardı. Konser programına, başta Coriolan uvertürü alındı, sonra Schumann konçerto, arkasından Chopin fa minör konçerto. O konser, benim İstanbul’da idare ettiğim ilk konser olmuştu. O zamana kadar orkestrayı Seyfettin Asal idare ederdi. Aynı senenin  yaz aylarında Münahalat Vekili Ali Çetinkaya beni Ankara’ya davet etti. Ankara Radyosu açılıyordu. Mesut Cemil’i Türk Müziği bölümü şefi rahmetli biraderimi temsil  temsil şefi, benide Garp Müziği Bölümü Şefi yapmışlardı. Ankara’da bulunduğum senelerde, yine Arditi’nin daveti üzerine İstanbul’a Francescatti gelmiş ve Seyfettin Asal idaresindeki Konservatuvar Orkestrası refaketinde Beethoven’in keman konçertosunu çalmıştı.

 

Şunu da ilave etmek isterim. Bizim Türk Trio’sunun kuruluşundan bir müddet sonra, bir kuartet kuruldu. Ali Sezin, Orhan Borar, İzzet Nezih ve Mesut Cemil’in meydana getirdikleri kuartet. Verdikleri konserlerde, hiç unutmam, emsalsiz neticeler elde etmişlerdi. Schubert’in Ölüm ve Genç Kız Kuarteti’nde elde ettikleri muvaffakiyeti hala unutamıyorum...